Dereń jadalny (zwany też dereniem właściwym, łac. cornus mas) to długowieczny gatunek z rodziny dereniowatych, który w ogrodach występuje jako rozłożysty krzew lub małe drzewo. To roślina ozdobna i jednocześnie roślina użytkowa – ceniona za owoce derenia o słodko kwaśnym smaku i cenne właściwości zdrowotne. W naturze dereń pochodzi z południowej i środkowej Europy oraz z zachodnia azja. W ogrodach sprawdza się przez całą zimę jako struktura, a przez sezonie wegetacyjnym zachwyca kwitnieniem i owocowaniem.
Jak wygląda dereń? Ma przeciwległe liście jajowate, na krótkich ogonkach liściowych (bez „oskrzydlone ogonki liściowe”). Wyróżnia go bardzo wczesne kwitnienie – roślina kwitnie wczesną wiosną, często na przełomie marca i kwietnia, zwykle jeszcze przed rozwojem liści. Kwiaty zebrane są w kuliste baldachy (kwiatostany), pełne drobnych żółtych płatków. Jesienią dereń oferuje czerwone owoce (czasem żółte owoce u odmian), a część odmian ma intensywnie wybarwione liście, co podnosi dekoracyjny wygląd nasadzeń.
Owoce derenia jadalnego są bogate w witaminę C i inne składniki wspierające układ odpornościowy. W tradycji przypisuje się im łagodne działanie antyseptyczne i wspomaganie przy stanach zapalnych, a także udział w produkcji czerwonych krwinek. W kuchni z owoców robi się przetwory: konfitury, soki, nalewki, galaretki. Świeże owoce mają raczej cierpki smak, po przemarznięciu przyjmują bardziej słodko kwaśnym smaku. To wartościowa, ale nie „cudowna” żywność – w domowej praktyce owoce są do jedzenia, a nie do czyszczenia zębów.
Uwaga: informacje o właściwościach leczniczych/zdrowotnych mają charakter ogólny i nie zastępują porady specjalisty.
Dereń to wolno rosnąca roślina, ale bardzo wytrzymała. Najlepiej rośnie na stanowisko słoneczne lub lekkim półcieniu, w glebie żyznej, świeżej, o odczynie lekko zasadowym. Dobrze sobie radzi na gleba gliniasta z domieszką próchnicy; w cięższym podłożu warto dodać żwiru dla drenażu. Roślina jest wysoce mrozoodporne, znosi zanieczyszczenia (np. zanieczyszczone powietrze w miastach) i okresowe przesuszenia. Nie rekomenduje się uprawy na terenach podmokłych, gdzie system korzeniowy może cierpieć na niedobór tlenu.
Najwygodniej sadzić derenie w pojemnikach przez cały sezon – wiosną, latem i wczesną jesienią – unikając skrajnych upałów/suszy. Po posadzeniu potrzebne jest umiarkowane podlewanie; dojrzałe krzewy po ukorzenieniu znoszą krótsze przesuszenia. Delikatne nawożenie kompostem lub nawozem wieloskładnikowym wiosną wspiera start młode przyrosty i buduje dobrej kondycji całą roślinę. W donicach należy użyć przepuszczalnego podłożu i pamiętać o regularnym podlewaniu.
Dereń tnie się oszczędnie. Zachowuje luźniejszy pokrój, który dobrze wygląda na rabatach i w naturalistycznych nasadzeniach. Jeśli zachodzi potrzeba korekty, wykonuje się lekkie cięcie prześwietlające po kwitnieniu lub późną zimą. Zimowanie nie sprawia problemów – pędy są odporne, a część nadziemna dobrze zimuje w gruncie. Młode egzemplarze można osłonić przy gruncie, by chronić korzenie.
W projektach warto rozróżniać gatunki: dereń jadalny/dereń właściwy to gatunek użytkowy, ale ozdobny. Dereń biały to krzew dekoracyjny o barwnych pędach, dereń rozłogowy tworzy niskie okrywy, a dereń skrętolistny wyróżnia się oryginalnymi, poskręcanymi pędami. Te odmian derenia (w sensie różnych gatunków/odmian) dobrze łączą się w kompozycjach z bylinami, trawami i niskimi drzewa/krzewami.
Poszczególne typy różnią się plennością, terminem dojrzewania, barwą i kształtem owoców. Wśród nich znajdują się odmiany o żółte owoce, o owocach większych, słodszych lub bardziej „konfiturowych”. Odmian derenia właściwego jest coraz więcej, co wpisuje się w trendem przywracania starych gatunków sadowniczych do ogrodów przydomowych.
Do grupy, którą chętnie wybierają ogrodnicy, należą m.in. polskie odmiany i krajowe selekcje lub dobrze sprawdzone w naszym klimacie:
Cenione są za plenność, walory smakowe owoców derenia i ładny dekoracyjny wygląd krzewu.
Warto zwrócić uwagę na:
To przykłady – innych odmian i lokalnych selekcji pojawia się na rynku coraz więcej. Dla ogrodnika oznacza to szeroki wybór – można dobrać roślinę, która najbardziej odpowiada planowanej funkcji: deser, przetwory lub nasadzenia stricte ozdobne.
Owoce derenia i owoce derenia jadalnego dojrzewają zwykle od końca lata do jesieni, początku sezonu wegetacyjnego dotyczą natomiast kwiaty (wcześnie). Z owoców robi się soki, syropy i nalewki, ale również wytrawne dodatki (np. do mięsa). Dojrzałe, miękkie owoce można też mrozić. W sprzyjających latach dereń zakwitnie obficie, a potem zaowocuje osiągając przeciętnie wysokość krzewu 3–6 m (zależnie od cięcia i stanowiska). To rosnąca roślina o dużej tolerancji – sprawdzi się jako roślinę ogrodową w żywopłotach swobodnych i w sadach przydomowych.
W amatorskiej uprawie dereń najczęściej kupuje się jako gotowe sadzonki w pojemnikach. W praktyce szkółkarskiej wykorzystuje się także sadzonki pędowe i szczepienie na siewkach. Dobrze przygotowany materiał startowy równo rośnie i wcześniej wchodzi w owocowanie. Warto wybierać okazy z wyraźnie zaznaczoną odmianą – łatwiej przewidzieć termin zbioru i kształtem owoców.
Dereń świetnie wygląda jako soliter na trawniku, w rabatach mieszanych, w szpalerach lub swobodnych żywopłotów. Można go sadzić również w większych donicach (na tarasach), pamiętając o zimowym zabezpieczeniu bryły korzeniowej. W kompozycji pasuje do traw ozdobnych, bylin i sadowniczych klasyków. To krzew odporny – nie wymaga każdych warunków, ale odpłaci urodą, gdy dostanie słońce, przepuszczalną glebę i umiarkowaną wilgotność.
Zobacz nasze inne wpisy na Blogu ogrodniczym!
Pomocne są katalogi szkółek, lokalne grupy ogrodnicze oraz dobre poradniki – np. popularne publikacje uczelniane i opracowania wydawane przez wydawnictwo uniwersytetu przyrodniczego. To wygodne źródło praktycznych wskazówek o odmianach i prowadzeniu krzewów (bez konieczności sięgania po literaturę specjalistyczną).
Dereń jadalny cornus mas łączy walory smakowe i ozdobne. Jako dereń właściwy daje wczesne, złociste kwitnienie, („słońce” w ogrodzie, gdy wiosna dopiero startuje), a latem i jesienią – obfite owoce derenia. Jest odporne, najlepiej rośnie w słońcu, dobrze znosi polski klimat i nie wymaga skomplikowanych zabiegów. Wybierając odmian derenia z list powyżej, można dopasować termin dojrzewania, barwę i smak owoców do własnych potrzeb. To krzew „na lata”, który wnosi do ogrodu realną wartość: piękno kwiatów, pożytek dla zapylaczy i pełną spiżarnię przetworów. Jeśli w planie jest niezawodny, wielozadaniowy krzew – dereń to wybór, który naprawdę wyróżnia ogród.
